واجب مىشود . اما شرط وجود شرطى است كه الزاماً بايد آن را ايجاد كرد . مثلًا الزاماً بايد لباس و بدن را پاك نگه داشت تا نماز صحيح باشد . همچنين الزاماً بايد حضور قلب وجود داشته باشد تا نماز مورد قبول واقع شود و اثر واقعى خود را ببخشد . پس شرط وجود از شرط وجوب مهمتر است . استطاعت اخلاقى و روحى شرط وجود است ، يعنى تنها در صورت آمادگى روحى و اخلاقى است كه انسان از مزاياى بىپايان روحى و اجتماعى بهره مند مىشود و اگر انسان اين آمادگى را نداشته باشد « محنت باديه خريده به سيم » . حالا چه دليلى داريم كه استطاعت روحى ، شرط وجود يعنى شرط مقبوليت و مفيد بودن حج است ؟ براى نمونه اين روايت را ذكر مىكنيم : شيخ صدوق روايت كرده است كه امام باقر عليه السلام مىفرمود : مايعبأ به من يؤمّ هذا البيت اذا لم يكن فيه ثلث خصال : خلق يخالق به من صحبه و حلم يملك به غضبه و ورع يحجزه عن محارم الله ( 1 ) يعنى كسى كه به قصد حج به خانهء كعبه مىآيد ، مورد عنايت حق واقع نمىشود مگر آنكه در او سه خصلت وجود داشته باشد : اخلاق مناسبى براى معاشرت با همسفران داشته باشد ، داراى نيروى حلم و بردبارى باشد كه بتواند جلو خشم خود را - كه خواه ناخواه موجبات آن در سفر پيش مىآيد بگيرد ، پارسايى داشته باشد كه جلو او را از گناهان بگيرد . از اينجا مىتوان تكليف حجاجى كه بىجهت با رفقا به نزاع برمىخيزند ، زود از كوره در مىروند ، انواع گناهان از دروغ و غيبت و

--> ( 1 ) من لا يحضره الفقيه جلد 2 ، صفحهء 179